GIDA KRİZİNDEN İNSAN KAYNAĞI KRİZİNE

Türkiye’de son yıllarda hızla artan gıda fiyatları, artık yalnızca ekonomik bir veri değil; toplumsal yapıyı, halk sağlığını ve geleceğin insan sermayesini doğrudan tehdit eden stratejik bir sorun haline gelmiştir. OECD ülkelerinde ortalama gıda enflasyonu %3.9 seviyelerinde seyrederken Türkiye’de bu oranın TÜİK rakamlarıyla bile %30’lar civarında olması, sorunun geçici değil yapısal olduğuna işaret etmektedir. Bu tablo, sadece “pahalılık” meselesi değil, potansiyel bir gıda krizi ve onun tetikleyeceği çok katmanlı sonuçların habercisidir.
Gıda Fiyatları Neden Artıyor? Türkiye’de gıda fiyatlarındaki artışın arkasında birden fazla yapısal neden bulunmaktadır. Öncelikle tarım, hayvancılık ve balıkçılık sektörünün uzun süredir ihmal edilmesi, üretim maliyetlerinin kontrolsüz artışı ve planlama eksikliği öne çıkmaktadır. 
Gübre, mazot, yem ve enerji gibi girdilerin büyük ölçüde dışa bağımlı olması, döviz kurundaki dalgalanmalarla birlikte maliyetleri doğrudan yukarı çekmektedir. Küçük üreticinin sistem dışına itilmesi ve tarım arazilerinin parçalanması da üretim kapasitesini zayıflatmaktadır. Ayrıca ithalat baskısı üreticinin başında Demokles’in Kılıcı gibi sallanmaktadır. 
Bunun yanında, tarımda verimlilik sorunları, iklim değişikliğinin etkileri, su kaynaklarının yanlış kullanımı ve tedarik zincirindeki aksaklıklar fiyat artışlarını daha da derinleştirmektedir. 
Aracı sayısının fazlalığı ve denetimsizlik ise üretici ile tüketici arasındaki fiyat farkını dramatik biçimde büyütmektedir. 
Bütün bunların yanında yanlış sulama ve gübreleme nedeniyle toprağın verimsizleşmesi, akarsuların kirlilik nedeniyle atıl hale gelmesi, denizlerin ise balık üretme kapasitesini yitirmesi çok önemli tehditlerdir. Bütün bunların yanında sorunları çözmek yerine ithalat kolaycılığına kaçan bir yönetim anlayışı nedeniyle fiyatlar hızla artmaktadır. 
Gıda fiyatı artışlarının ağır yükünü dar ve sabit gelirli kesimler taşımaktadır. Bu kesim için ülkemizde sağlıklı ve dengeli beslenme giderek lüks haline gelirken, toplumun geniş kesimleri daha ucuz ama besin değeri düşük (çoğunlukla yararsız) gıdalara yönelebilmektedir. Bu durum, uzun vadede ciddi halk sağlığı sorunlarına yol açma potansiyeli taşımaktadır. Çünkü yetersiz ve dengesiz beslenme; çocuklarda fiziksel gelişim geriliği, bilişsel kapasite düşüşü ve öğrenme güçlükleri gibi sonuçlar doğurmaktadır. Bu sadece bireysel bir sorun değil, ülkenin gelecekteki üretkenliği ve rekabet gücü açısından kritik bir tehdittir. Zira rekabet gücünün en önemli aracı olan nitelikli insan kaynağı, ancak çocukluk döneminde sağlıklı beslenmiş bireylerden oluşturulabilir. 
Gıda krizi yetişkin nüfusta ise obezite, diyabet, kalp-damar hastalıkları ve bağışıklık sistemi zayıflıkları gibi kronik hastalıkların artmasına yol açmaktadır. Bu durum, sağlık sisteminin yükünü daha da artıracak ve kamu harcamalarını katlayacaktır. Dolayısıyla bugün gıdaya yatırım yapmayan bir ülke, yarın hastalıkla ve sosyal yardımlara çok daha büyük bedeller ödemek zorunda kalacaktır.
Gıda Krizinin Ekonomik ve Sosyal Yansımaları ise toplumsal huzur ve sosyal adalet üzerine yoğunlaşmaktadır. Gıda, en temel ihtiyaçtır ve bu ihtiyacın karşılanamaması, gelir dağılımındaki eşitsizlikleri daha görünür hale getirmektedir. Daha şimdiden pazar kalıntılarından ve çöp konteynerlerinden gıda atığı toplayarak yaşamını devam ettirmeye çalışanlar ulusal haber kanallarına konu olmaktadır. Gıda fiyatlarındaki bu artış tersine döndürülemez ise giderek yoksulluğun kronikleşmesine yol açabilir, bu da sosyal gerilimleri, suç oranlarını ve hatta çatışmaları arttırabilir. 
Öte yandan yüksek gıda enflasyonu, genel enflasyonun da ana sürükleyicilerinden biridir. Bu kısır döngü, alım gücünü daha da düşürerek ekonomik istikrarsızlığı derinleştirir. Gıda fiyatlarının kontrol altına alınamaması, para politikalarının etkinliğini de sınırlandırır. 
Çözümü yok mu? Elbette var. Türkiye’nin gıda krizine karşı alması gereken önlemler, kısa vadeli pansuman çözümlerden ziyade, orta ve uzun vadeli yapısal dönüşümleri içermelidir.
İlk olarak, tarım, hayvancılık ve balıkçılık politikalarının yeniden planlanması ve üretim odaklı bir modele geçilmesi gerekmektedir. Hangi ürünün nerede, ne kadar üretileceğine dair bilimsel ve veri temelli bir planlama yapılmalıdır. Beslenme stratejiktir. Bu nedenle yılların yanlış politikasının ülkeyi getirdiği Gıda Krizi noktasından sürate kurtulmak gerekir. Öncelikle Tarımda ve hayvancılıkta Türkiye’nin yeniden “Kendi Kendine Yeter Ülke” statüsüne kavuşturulması gereklidir. Bu sağlanıncaya kadar üretici kayıtsız şartsız desteklenmelidir. 
Tarım ve hayvancılıkta girdi maliyetlerini düşürmek için yerli üretim teşvik edilmeli, çiftçiye verilen destekler artırılmalı ve sürdürülebilir hale getirilmelidir. Mazot, gübre ve tohum destekleri, üretimi gerçekten teşvik edecek düzeye çıkarılmalıdır. 
Tarımda kooperatifleşme güçlendirilerek küçük üreticinin pazara erişimi kolaylaştırılmalı, aracı sayısı azaltılmalı ve üretici ile tüketici arasındaki fiyat farkı daraltılmalıdır. Hal yasası ve tedarik zinciri reformları, şeffaf ve denetlenebilir bir yapıya kavuşturulmalıdır. 
Öte yandan büyükşehir yasaları ile mahalle yapılan köyler eski statüsüne kavuşturulmalı, kentsel tarım desteklenmeli ve böylece lojistik maliyetler azaltılmalıdır. 
Tarım ve hayvancılık boyutu bir yana köyleri boş olan ülkelerin olası bir savaşta uzun süreli ayakta kalması mümkün değildir. Bu nedenle köyleri yeniden aktif-üretici hale getirmek, köy okullarını açmak, köye veteriner, ziraat mühendisi ve öğretmen ataması yaparak, köylüyü üretici yani yeniden milletin efendisi yaparak, kentlerden köye dönüşü hızlandırmak stratejik bir hedef olmalıdır. 
Ayrıca, iklim değişikliğine uyumlu tarım teknikleri yaygınlaştırılmalı, su yönetimi modernize edilmeli ve teknolojik tarım uygulamaları teşvik edilmelidir. Dijital tarım, akıllı sulama sistemleri ve veri analitiği gibi alanlarda yatırım yapılması verimliliği artıracaktır.
Türkiye denizlerle çevrili olmasına rağmen, balıkçılık fakiri bir ülkedir. Kirlilik, aşırı avlanma, yasak sürelerde avlanma kaynaklı sorunlar çözülmeli, balık üreticiliği için denizler, koylar, körfezler ve akarsular için yasal düzenlemeler yapılmalı ve uyulması takip edilmelidir. Öte yanda gerek tarımsal nedenlerle (ki bu durum Merkezi olarak programlanan ulusal politika haline getirilmelidir), gerekse sanayi kaynaklı kirlilikler için acil önlemler alınmalıdır. Temiz deniz, bilinçli avcılık, teşvikli ve yönlendirilmiş üretim ile Türkiye deniz ve Tatlısu balıkçılığında hem kendine yeten, hem de dış satım potansiyeli olan bir ülke haline gelebilir. 
Sosyal politika boyutunda ise dar gelirli kesimlerin sağlıklı gıdaya erişimini sağlayacak destek mekanizmaları kurulmalıdır. Öte yandan çocukların büyüme çağında sağlıklı beslenmesine destek olmak amaçlı olarak, okul kantinlerindeki yapay gıdalar yerine bütün çocukların kamu tarafından sağlanan yerli ve sağlıklı süt-yoğurt gibi gıdalarla desteklenmesi önem arz etmektedir.
Sonuç olarak; gıda sorunu bir ülkenin en stratejik sorunudur. Türkiye’de gıda fiyatlarındaki artış, eğer gerekli yapısal önlemler alınmazsa ekonomik bir krizden çok daha derin bir “insan kaynağı krizine” dönüşebilir. Yetersiz beslenen bir toplum, sadece bugününü değil, yarınını da kaybeder. Bu nedenle gıda politikaları, kısa vadeli siyasi hesapların ötesinde, stratejik bir devlet politikası olarak ele alınmalıdır. Bugün tarlaya, gübreye, tarımsal girdilere yapılmayan yatırım, yarın hastaneye ve sosyal yardımlara katlanarak dönecektir. Tercih açıktır: Ya üretimi güçlendirip hem köylünüzü zengin edecek, hem de halkınızı sağlıklı besleyerek, geleceği inşa edeceksiniz; ya da yoksullaşan bir toplumun ağır bedelini yüzyıllarca ödemek zorunda kalacaksınız. 
Umutsuz olmaya gerek yoktur. Çünkü hiçbir sorun çözümsüz değildir. Bu sorunu çok başarılı bir şekilde çözmüş ülkelerin varlığı ortadadır. Siyaset kurumu ise sorunları çözmek için vardır. Ancak siyaset kurumunun hataları nedeniyle ortaya çıkan sorunları aynı aktörlerin çözmesini beklemek de hayalcilik olur.